Orthodox Klooster van de Heilige Johannes de Voorloper

Uw Heilig Kruis vereren wij

Wat is dit voor iets onbegrijpelijks: een kruis dat heilig is en dat wij vereren? Het is immers een van de verschrikkelijkste martelwerktuigen die ooit door de menselijke kwaadaardigheid zijn uitgedacht om weggelopen slaven op de vernederendste wijze en onder ontzettende pijn dood te folteren, als een afschrikwekkend voorbeeld voor anderen die zouden willen vluchten. Verder werd het de straf voor plegers van geweldsmisdrijven en voor opstandelingen tegen het keizerlijk gezag. Deze laatste rechtsgrond werd dan ook door Zijn beschuldigers aangevoerd om Jezus van Nazareth de kruisdood te doen ondergaan, om Hem daardoor volledig uit te schakelen.

Maar juist deze uiterste vernedering schenkt bijzondere luister aan de stralende overwinning van Zijn Opstanding op de derde dag. In de persoon van Christus, de lijdende Godmens uit de profetie├źn, werd het oude Pascha (Pesach) voor Zijn volgelingen verheven tot een alles overtreffend hoogtepunt, door de eenheid van Kruisdood en Opstanding die daardoor geschapen werd.

Dit ontzagwekkende gebeuren bepaalt de unieke plaats van het christendom dat belijdt dat God niet slechts mens is geworden, maar dat Hij ook het menselijke lijden tot in de diepste diepte op Zich heeft genomen om het geheel en al in Zichzelf te overwinnen. Daardoor heeft het menselijk lot op intense wijze zin ontvangen. De doffe wanhoop die het besef van de alles verslindende dood over de denkende mens had gebracht, en die reeds door Salomo zo suggestief onder woorden was gebracht: IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid, is verdreven door het stralende licht van Zijn Opstanding, die het uitzicht opent naar onze eigen opstanding. Dit was het hart van de Blijde Boodschap die door de Apostelen aan de mensheid werd gebracht.

Het centrale middelpunt van de mensheidsgeschiedenis is en blijft Gods raadsbesluit tot de Menswording, welke door Gods liefde voor de mens tot stand is gekomen. Maar de onvoorstelbare intensiteit van die grenzeloos schenkende liefde is voor ons eerst ten volle zichtbaar geworden in de lijdende Christus. Hij is niet een bovenaards wezen in mensengedaante die zich onder de mensen heeft willen vertonen, maar Hij is in de volle zin van het woord mens geworden, zonder enige reserve, Hij heeft niets voor Zichzelf achtergehouden, Hij heeft Zich ontledigd, zo drukt de Apostel Paulus het uit. De lijdende Christus is tastbaar onze Broeder, want het grote geheel van de mensheid is toch vooral getekend door lijden, pijn en angst.

Het feit van onze stoffelijkheid is zelf een bron van veelsoortig lichamelijk lijden. Onontkoombaar lijden door ziekte en dood is vaak reeds zwaar te dragen. Veel erger nog is het lijden van hen die het slachtoffer zijn van hun levensomstandigheden, van de schreeuwende onrechtvaardigheid van het menselijk bestaan. Wanneer er geen enkel uitzicht meer is en alleen maar wanhoop. Maar vanuit deze uiterste diepte brengt Christus het feit van de Opstanding. Wel behoort deze zekerheid nog tot het domein van het geloof, er is geen rationeel bewijs. De menselijke ratio ontkent de mogelijkheid van de opstanding, maar ons hart ziet daarin vol verwachting het uitzicht geopend naar een vollere werkelijkheid. Eens komen wij voor deze keuze te staan die de verdere loop van ons leven zal bepalen. Want het kiezen voor een deelname aan de ons aangeboden goddelijke werkelijkheid heeft ver reikende consequenties en kan zelfs het leven kosten. Want Christus eist van ons dat ook wij het in ons leven verschijnende kruis gewillig op ons nemen om Hem te kunnen volgen.

Daarom is voor de jonge christengemeenschap het kruis tot symbool geworden van de overwinning, niet slechts over zelfs het uiterste kwaad: de moord op God, maar daarmee juist over het kwaad als zodanig. Het maken van een kruisteken werd een zegengebaar bij uitstek, zowel over anderen als over zichzelf. In de vervolgingstijd maakte men met de duim van de verder gesloten hand een klein kruisteken op het voorhoofd of op de mond bij elk gebed als een soort tastbare herinnering aan de beminde Meester. Het werd ook gebruikt als een geheim herkenningsgebaar wanneer men met een vriendelijke vreemdeling in gesprek kwam.

Op den duur kwamen ook de vervolgers achter de betekenis van dit gebaar, en vaak werden christenen gegrepen omdat zij in een moment van schrik zich vrijwel automatisch zegenden met het gebaar van het kruisteken.

Bijzondere betekenis kreeg het kruisteken toen keizer Konstantijn, na het verschijnen aan de hemel van een lichtstralend kruis, dit liet afbeelden op de kleine legervaandels van elke strijdgroep tijdens de beslissende veldslag die een einde maakte aan twee eeuwen van telkens weer oplaaiende vervolgingen, met hun talloze slachtoffers maar ook met hun vurig enthousiasme.

Een van de eerste dingen die gedaan werden na de overwinning over de bloeddorstige medekeizer en de consolidatie van het Rijk, was dan ook het zoeken naar het Kruis waaraan Christus gestorven was. Het was een taak die Konstantijns moeder, keizerin Helena, met grote energie ten uitvoer bracht. Er was een hele organisatie voor nodig, want van het oude Jeruzalem dat door de Romeinen vrijwel van de aarde was weggevaagd, waren nog slechts enkele ruïnes overgebleven.

Dat het oorspronkelijke Kruis werkelijk werd teruggevonden werd als een blijde triomf ervaren. Dit Hout, dat doordrenkt was met het bloed van Christus, bracht ons als het ware in levend contact met Hem Die erop gestorven was. Op de plaats van het graf werd de eerste grote kerk van de christenheid gebouwd: een basiliek met koepels die nog altijd het voorbeeld is voor de orthodoxe kerkenbouw. Deze werd ingewijd op de 14e september van het jaar 335. De toenmalige patriarch van Jeruzalem, gesteund door zijn diakens, hief het Kruis op om de toegestroomde menigte te zegenen, terwijl het diep ontroerde volk zonder ophouden riep: Kyrie eleison. Deze plechtige Kruisverheffing wordt jaarlijks in alle orthodoxe kerken gevierd op 14 september. Later is het gebruik ontstaan om deze viering ook te voltrekken op de derde zondag van de Grote Vasten die zo sterk gericht is op het gedenken van het verlossend Lijden van onze Heer.

Het met bloemen versierde kruis wordt bij deze viering over de gelovigen opgeheven vanuit de vier windstreken die in symbool de gehele aarde omvatten, en we zingen het onophoudelijke Kyrie eleison terwijl de golfslag van de melodie daalt en rijst samen met de beweging van het kruis. Dan knielen we neer en kussen het neergelegde kruis met innige liefde. Die stemming wordt weergegeven in een van de eerste troparia van de Canon: Verschijn, verheven Kruis des Heren, toon mij nu de goddelijke aanblik van uw schoonheid. Maak mij waardig u te vereren, want ik roep tot u en omhels u alsof ge levend zijt. En steeds weer opnieuw, met telkens andere woorden, bezingen we met dankbare vreugde het verlossingswerk dat onze Heer door dit ontzettende lijden voor ons heeft tot stand gebracht.

Vanaf het begin neemt het Kruis een centrale plaats in bij de verkondiging van het christengeloof. Paulus, de Apostel bij uitstek, beroemt zich erop dat hij Christus op de eerste plaats predikt als de Gekruisigde. Dat moet in die tijd, waar velen de verschrikking van het kruisigen met eigen ogen hadden gezien, een diepe indruk hebben gemaakt. De heidenen zagen het als een van de vele dwaasheden die in alle tijden door fantasten worden verkondigd. Anderen die het ernstiger namen werden door afkeer bevangen. Maar de geroepenen, zij bij wie het woord ingang had gevonden, ervoeren het als Gods kracht en Gods wijsheid. Zij werden er innerlijk door gegrepen, en heel hun hart ging uit naar Christus Die deze ontzetting op Zich had genomen in Zijn liefde voor het mensengeslacht. En ook wij die nooit een kruisiging hebben meegemaakt, worden in de media toch vrijwel dagelijks geconfronteerd met de wreedheden die mensen steeds weer bedrijven, uit kwaadaardigheid of uit stompzinnige gehoorzaamheid aan wrede leiders. Daardoor beseffen we ook iets van het onduldbare lijden dat Christus voor ons heeft verdragen. En ook ons hart wordt vervuld van medelijden en tegelijk van dankbare vreugde. En het afzichtelijke folterwerktuig wordt in onze ogen een stralende kostbaarheid, omdat het ons de overstelpende grootte van Gods liefde zo tastbaar nabij brengt. En we beamen met heel ons hart de eretitel: het levenschenkende Kruis, want het is het symbool van de volheid van het verlossingswerk.

De vastgenagelde handen van Christus ziet ons geloof als Zijn vrijwillig uitgebreide armen waarmee Hij heel de wereld met Zichzelf wegschenkende tederheid omvat. De armzalige hulpeloosheid van Zijn Lichaam is voor ons innerlijk oog de goddelijke kracht die het kwaad overwint door er Zichzelf aan uit te leveren. Het is een kracht die door niets wordt ingeperkt tenzij door kwade wil. Het is een kracht die teruggrijpt in de tijd en ook de sinds eeuwen gestorvenen uit de greep van hun eigen kwaad bevrijd: Het is de kracht die Adam en Eva verlost van de vloek die zij over zichzelf en over de mensheid hadden afgeroepen. In de gebeden wordt daarom vaak de tegenstelling opgeroepen tussen de paradijsboom in het midden van het paradijs, die het eeuwige leven beloofde maar in feite de dood bracht, en de Kruisboom uit het midden van de aarde, die ons het werkelijk goddelijk Leven heeft gebracht.